Jevgeni Onegin bij DNO – Het onverklaarbare verklaard

Deze maand is bij De Nederlandse Opera een nieuwe productie van Jevgeni Onegin te zien. De voorstelling wordt door veel mensen als (te) modern ervaren, maar kan in mijn optiek uitstekend ‘gelezen’ worden met behulp van het origineel van Poesjkin. Het verslag van de voorstelling zoals dat hieronder volgt vormt het begin van deze blog, waarin aandacht voor muzikale podiumkunsten in binnen- en buitenland.

Jevgeni Onegin is een onmisbare schakel in de Russische cultuur. Zowel de roman in sonnetvorm van Alexander Poesjkin als de opera van Tsjaikovski zitten iedere Rus in zijn bloed. Maar de beide kunstwerken hebben weinig gemeen. Tsjaikovski gebruikt eigenlijk alleen Poesjkins raamvertelling en richt zich op de ongelukkige liefdesgeschiedenis van Onegin en Tatjana. Poesjkin heeft in zijn roman echter een magische wereld tot leven gebracht. Er gebeuren talloze onverklaarbare en mysterieuze zaken. Juist deze magie heeft Tsjaikovski uit zijn opera verbannen.

Een goed voorbeeld is bijvoorbeeld de droom van Tatjana, die een sleutelpositie inneemt en zo ongeveer in het midden van de roman te vinden is, maar niet door Tsjaikovski is getoonzet. In de droom wordt Tatjana door een beer achtervolgd in een winters landschap. De beer lijkt haar te vangen, maar is dan plotseling heel lief voor haar en legt haar in een boshut. Die boshut is bewoont door vreemde wezens (de beschrijving van die wezens komt overeen met de personen uit het dorp die op haar verjaarsfeestje aanwezig zullen zijn) en in dat bizarre gezelschap herkent ze ook Onegin. Ook Olga en Lenski komen in de boshut en Lenski en Onegin maken ruzie (net als op het feest dat nog in de toekomst ligt). De ruzie loopt uit de hand en Lenksi wordt neergestoken.

Vooruit- en achteruitkijken zijn zaken die in Onegin van Poesjkin aan de orde van de dag zijn. Het is in de roman onduidelijk waar Onegin ophoudt, Lenski begint en wie nou eigenlijk zelfs Poesjkin is, die ook als het ware ook een rol in het boek vertolkt en wiens tragisch einde (hij kwam om bij een duel) wel erg in het verlengde van het Onegin-verhaal ligt.

Spiegelen is nog zo’n actie die in de roman vaak voorkomt en nu dus ook in de opera wordt doorgetrokken. Als Onegin op zijn lange reis is (verplicht vertrokken na de moord op Lenski) komt Tatjana op een keer stiekem zijn oude huis binnen en ze bekijkt daar zijn spullen, zijn stoel, zijn boeken, zijn bril. Het lijkt niet belangrijk. Echter, vlak voor het einde sluipt Onegin de hele nacht door het huis van zijn geliefde.

En precies dát moment grijpt Herheim aan om de voorstelling te beginnen. Alles wat tot die tijd heeft plaatsgevonden zijn flashbacks van ofwel Onegin (al sluipend door het huis) of van Tatjana (die de slaap niet kan vatten naast haar man Gremin). Niet altijd makkelijk, maar psychologisch uitstekend te verklaren.

Onegin schrijft in het origineel óók een brief aan Tatjana. Tsjaikovski heeft dat eruit gehaald. Maar om te begrijpen dat de rollen nu echt omgekeerd zijn is die brief van Onegin van doorslaggevend belang. Dat Herheim in staat is om die twee brieven in één moment te stoppen (Tatjana schrijft als ‘flashback’ gelijktijdig met Onegin in ‘real-time’) is briljant!

Het feit dat Herheim zoveel kans ziet de onrust in die twee personages te tonen, dat hij ons mee laat leven met de afwegingen die ze maken om uiteindelijk tot hun besluit te komen maakt de voorstelling slim en geeft inzicht in de karakters.

Daarnaast becommentarieert hij ook nog de wijze waarop Rusland (en in haar kielzog de Sovjet-Unie) met de twee kunstwerken is omgegaan: namelijk alleen datgene eruit halen wat ze bevalt. Poesjkin was naast een groot schrijver ook dissident en over Tsjaikovski’s homosexualiteit werd al helemaal niet gerept. En dus misbruikt ‘het volk’ de kunstwerken om er een USSR-parade van te maken, compleet met kosmonauten, topsporters, Russisch-orthodoxe priesters, tsaren en tsarina’s. Dat dit er dan ook nog mooi uitziet (prachtige kostuums!) wil niet zeggen dat de regisseur er een boulevard-show van maakt zoals in sommige recensies te lezen valt. Integendeel, hij uit zich op die manier juist tegen het geijkte verwachtingspatroon van opera!!